نظام مالیاتی و مدیریت اقتصادی در دوره ساسانی (۲۲۴–۶۵۱ میلادی) از پیچیده ترین و کارآمدترین ساختارهای مالی در دوران باستان به شمار می رود. این پژوهش با بهره گیری از متون کهن پهلوی، کتیبه های ساسانی، منابع یونانی-رومی، ارمنی و سریانی و historiographies دوره اسلامی، به بررسی نظام مالیاتی، منابع درآمدی و شیوه های مدیریت اقتصادی دولت ساسانی می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که مالیات بر زمین (خراج) و مالیات سرانه (گزیت) مهم ترین منابع درآمدی شاهنشاهی ساسانی را تشکیل می دادند. زیر ساخت اقتصاد ساسانی کاملاً مبتنی بر کشاورزی بود و دولت از طریق شبکه های آبیاری گسترده، شهرنشینی برنامه ریزی شده و جابه جایی جمعیت، بستر مناسبی برای اخذ مالیات منظم فراهم می آورد. اصلاحات مالی خسرو انوشیروان (۵۳۱–۵۷۹ میلادی) که تغییر روش دریافت مالیات از مقاسمه (تقسیم محصول) به پیمایش (مساحی) را شامل می شد، نقطه عطفی در تاریخ مالی ایران باستان محسوب می گردد. این اصلاحات ضمن افزایش درآمدهای دولتی، مدیریت بودجه را تسهیل کرد و الگویی برای نظام مالیاتی دوران اسلامی فراهم آورد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که دولت ساسانی با استفاده از ابزارهایی همچون جابه جایی جمعیت، ایجاد شهرهای جدید، بهره برداری از معادن، اخذ عوارض تجاری و غنایم جنگی، توانست نظامی منسجم برای تأمین مالی هزینه های گسترده نظامی، اداری و عمرانی خود ایجاد کند.

نظام مالیاتی ساسانی خراج گزیت خسرو انوشیروان مقاسمه مساحی مدیریت اقتصادی منابع درآمدی